Archief Frits de Coninck
199319941995199619971998199920002001
Anne van de Pals en Peter Buggenhout
Bloemen in het fin de siecle
Corry van Heijst
Een Spaans drieluik
Franz West
Galerie De Verbeelding
Hannelore Houdijk en Michiel Verheggen
Hilarius Hofstede
Ilya Kabakov
Jan Roeland
Leon Spilliaert
Lokaal 01
Martin Riebeek
Menashe Kadishman en Job Hansen
Michel Huisman
Prenten uit de Renaissance
Sint Joost
Tytgat







De foto toont ook een andere waarheid Wat in de Beyerd gepresenteerd wordt als een Spaans drieluik, is een merkwaardige mengeling van fotokunst. De fotokunstenaars komen uit Spanje en dat is zo ongeveer de grootste overeenkomst. Joan Fontcuberta (Barcelona, 1955), Josep Renau (Valencia, 1907-1982) en Daniel Canogar (Madrid, 1964) zijn van verschillende generaties, dus van een verschillende artistieke mentaliteit. De drie kunstenaars hebben een verschillende houding tegenover het medium fotografie. Klassieke fotografen tonen ze zich geen van drieŽn. Dat wil zeggen dat hun fotowerk niet bedoeld is als een vorm van feitelijke registratie. De feitelijke waarheid van de foto is bij hen niet aan de orde. Hier wordt de waarheid op andere niveaus aan de orde gesteld. Josep Renau heeft bestaande fotoís geselecteerd, gecombineerd en gemonteerd tot fotocollages die, zoals ze in De Beyerd te zien zijn, allemaal uit de jaren vijftig en zestig dateren. Ze doen een heel rechtstreekse uitspraak over de wereld van toen. In het bijzonder over de booming welvaartsmaatschappij die Amerika toen was. Al het werk van Renau dat hier hangt, toont een wrange blik op Amerika. Om die blik te kunnen volgen is het nodig ons te verplaatsen in het standpunt van de Spanjaard (of de West-Europeaan) in de jaren vijftig, begin jaren zestig. Zo gedateerd is het werk inderdaad. Renauís werk laat zich beschouwen als illustraties bij een sociaal-politieke geschiedenis. Het is een doorlopend commentaar op de schijn en de dubbelhartigheid van wat de Europeanen zagen als de grote broer Amerika. Zijn bronnen zijn de fotoís uit de Amerikaanse bladen Life, Fortune en The New York Times. De fotoís fungeerden als leuzen voor een verleidelijk beeld dat de Amerikanen graag van zichzelf schiepen: het beeld van vrede, welvaart, gerechtigheid en vrijheid. Het was het beeld waar de West-Europeanen net zo graag in geloofden, het was immers het paradijs van hun bevrijders. Renau ontwricht dat gepolijste beeld. Hij laat de onderdrukking zien, de armoede, het racisme, de uitbuiting, de klassejustitie, de schijnheiligheid, het geweld. Kortom, al die kanten van diezelfde Amerikaanse maatschappij die de Amerikanen liever niet wilden zien en die dus schuilgingen onder de reclamefotografie van de grote bladen. Josep Renau laat de voorkant zowel als de achterkant van de American Dream zien. De manier waarop hij dat doet is eenvoudig en doeltreffend. Hij verzamelt beelden die beide kanten laten zien en monteert die tot een hechte fotocollage die alleen maar ironisch verstaan kan worden. 'We zijn er trots op Amerikaan te zijn' is zoín montage die komt uit de serie 'Fata Morgana USA' , een serie waarvan veel fotoís in De Beyerd te zien zijn. Het is een oiopeenhoping van politiek-kritische verwijzingen: een volgevreten Ameruikaan met dubbele kin onder een kruis dat gevormd wordt door een lepel en een vork; op de achtergrond Manhattan bij nacht. Vooraan zien we een schaal met vlees waartegen hij twee uitgemergelde kinderen heeft gemonteerd die als steun dienen voor twee boeken van Malthus. Malthus was een klassieke econoom die zag hoe de bevolking veel sterker toenam dan het voedsel en dus sexuele onthouding, rampen, oorlogen en hongersnood zag als correctiemiddel. Veel van zijn montages zijn vergezeld van triomfantelijke en zelfgenoegzame kreten uit de toespraken van de Amerikaanse leiders. Ze staan in flagrante tegenstelling tot wat de fotoís aan werkelijkheid tonen; de atoombom op Hiroshima, de executie van de vermeende communistische spionnen Harold en Ethel Rosenberg, de exploitatie van sex, de schrijnende gevolgen van racisme. Natuurlijk zijn de fotomontages van Renau gedateerd: zo zijn ze ook bedoeld. Ze zeggen alles over een tijd die nu voorbij is. Dat is iets anders dan autonome kunst die beeldende en formele kwaliteit zoekt. Waar Renau de waarheid ontregelt door een ideologisch beeld te confronteren met zijn cynische achterkant, stelt de tweede Spanjaard Joan Fontcuberta de waarheid op poŽtische wijze op de proef. Als een foto informatie verschaft, dan is het de vraag welke informatie dat in zijn geval is. In ieder geval geen informatie die beperkt is tot een boodschap of een feit. Hij speelt daar naar eigen zeggen wel mee, maar uiteindelijk gaat het erom iets teweeg te brengen in de verbeelding en beleving van de individuele toeschouweer. Zo een foto dus informatief is, dan is het informatie die in de kijker zelf zit. Ofwel, de persoonlijke informatie die achter de feiten ligt. Fontcuberta werkt met twee verschillende fotografische lagen over elkaar heen. Hij maakt in zwart-wit een opname en schuift daar een fotogram overheen. Een fotogram is het rechtstreeks vastleggen van voorwerpen op fotografisch papier zonder gebruik van een camera. Door eenvoudige inwerking van het licht ontstaat er een afdruk van een voorwerp op fotopapier. Fontcuberta noemt die fotoconstructie 'palimpsest', een techniek die werd toegepast bij het hergebruik van perkament. Een oude laag werd van het perkament afgekrabd om het weer te kunnen gebruiken voor een nieuwe tekst. Zo schuift de ene werkelijkheid over de andere en ontstaat er een gelaagdheid die de verbeelding diverse richtingen heen stuurt. In de grote zaal van De Beyerd hangt een foto op linnen die de hele wand vult. De eerste laag is een opname van Barcelona, beter gezegd van de rafels van de stad. We zien de contouren van oude industrie (ijzer, kool) die donker, dreigend en vuil oprijst aan de rand van de stad. Eromheen resten van natuur, naar waarschijnlijkheid sterk vervuild. De plek is zoín onvermijdelijke overgang tussen stad en land, tussen cultuur en natuur. Een non-descripte restruimte waar het toeval van de geschiedenis de belangrijkste vormgever is. Daaroverheen een fotogram van, zover herkenbaar, voorwerpen die te maken hebben met industriŽle nijverheid. Het is moeilijk om op de fotomontages van Fontcuberta alles tot in detail te benoemen. De vormen gaan deels in elkaar op, schuiven over elkaar heen en verliezen hun strakke vormen. Het is alsof het donker de dingen zoveel als mogelijk is, opzuigt. Hier en daar biedt het licht nog weerstand en houdt de wereld nog voor een deel herkenbaar. Fontcuberta toont ons een schat aan betekenis die schuil gaat in het duister van zijn fotoís. Het is er en het is er ook niet (meer). Een dergelijke raadselachtigheid is niet wat men van fotoís verwacht. Een foto registreert en toont. Een foto is op feitelijk niveau informatief, in de allereerste plaats. Het lijkt erop dat Fontcuberta dat allemaal omdraait. Dat hij de feitelijke informatie terugbrengt tot hooguit een suggestie, een schim die net zo ongrijpbaar is als een droom, om zo de weg vrij te maken voor een hoogst particuliere verbeelding die in het hoofd van de kijker op gang gebracht wordt. Een foto van Fontcuberta is een artistiek spel met waarheid. Een Spaans drieluik in De Beyerd, tot 7 september. Dinsdag t/m vrijdag van 10 tot 5 uur, zaterdag en zondag van 1 tot 5; maandag gesloten.