Archief Frits de Coninck
199319941995199619971998199920002001
Anne van de Pals en Peter Buggenhout
Bloemen in het fin de siecle
Corry van Heijst
Een Spaans drieluik
Franz West
Galerie De Verbeelding
Hannelore Houdijk en Michiel Verheggen
Hilarius Hofstede
Ilya Kabakov
Jan Roeland
Leon Spilliaert
Lokaal 01
Martin Riebeek
Menashe Kadishman en Job Hansen
Michel Huisman
Prenten uit de Renaissance
Sint Joost
Tytgat







Prenten uit de Renaissance Museum Boijmans Van Beuningen beschikt over een geweldige collectie tekeningen en prenten. Meestentijds is die collectie veilig opgeborgen, in het donker, onder ideale luchtcondities. Niets wordt in zijn bestaan zo bedreigd door licht en vocht als papier. Het is in het belang van de tekeningen om niet al te vaak opgediept te worden uit hun veilige bestaan en aan het publiek getoond te worden. Merkwaardig natuurlijk omdat er een publiek belang is om kunst te tonen en een ander even cultureel belang is om kunstwerken goed te conserveren. Juist in het geval van tekeningen staan die twee overwegingen op gespannen voet met elkaar. Af en toe gaan de schatkamers open en dat is op het ogenblik in Rotterdam te zien. Uit die grote en bijzondere collectie heeft het museum een presentatie samengesteld van tekeningen en prenten uit de tijd van RafaŽl, dat is tussen 1480 en 1550. Het museum heeft de tentoonstelling de titel meegegeven 'Rondom RafaŽl' en daarin schuilt een aardige misleiding. Het lijkt alsof de persoon van RafaŽl en zijn werk de spil is in een raderwerk van kunstwerken uit die tijd. Zoiets als RafaŽl en zijn school. Maar van de grote meester zelf zijn er maar twee werken te zien. Dat wil zeggen werken die onmiskenbaar en definitief van de hem zijn. Er hangt ook een aantal bladen die ooit aan RafaŽl zijn toegeschreven maar waarvan nauwkeurig kunsthistorisch onderzoek genadeloos heeft vastgesteld dat de hand van een andere kunstenaar in het geding is. Op een andere wijze is RafaŽl wel degelijk in het geding. De tijd van RafaŽl was de tijd van de Hoog-Renaissance in ItaliŽ (circa 1480 - 1550). Een van de voor onze cultuur zo ingrijpende veranderingen betrof de status van het kunstwerk. Een tekening werd als object op zichzelf begerenswaard en dat was het begin van de reproduktietechniek. Marcantonio Raimondi was een graveur die met name de tekeningen van RafaŽl met die toen nog nieuwe techniek reproduceerde. Een commercieel interessante arbeid waarvan ook RafaŽl de geldelijke vruchten plukte. De grafische reproductie was in de zestiende eeuw het praktische antwoord op de behoefte van velen elders in Europa om kennis te maken met wat in ItaliŽ tot stand kwam. De Renaissance barstte daar in korte tijd los in een ongekende verbinding van politieke macht, economische expansie, wetenschappelijke revolutie en artistiek talent. Een Nederlandse meester kon daar niet zo maar naartoe gaan. Een relatief goedkope prent van een schilderij of een fresco bracht de geest van de Renaissance dichterbij. RafaŽl zag dat belang van de prentkunst al vroeg in. Wat hij in Rome zag van de graveur Raimondi maakte diepe indruk. Het leverde een samenwerking op waarbij RafaŽl de tekeningen leverde die Raimondi omzette in een gravure in oplage. In Rotterdam is de gravure te zien van 'Het oordeel van Paris' van Raimondi. De ironie wil dat de beroemde tekening van RafaŽl van dit mythologische thema speciaal gemaakt voor de grafische reproductie: de tekening die aan de gravure voorafgaat! Raimondi mag dan als scheppend kunstenaar bij lange na niet de roem hebben die RafaŽl ten deel is gevallen, als grafisch kunstenaar heeft juist hij het cultuurgoed van de Hoog-Renaissance over Europa verspreid. Aan hem als intermediair heeft de cultuurgeschiedenis veel te danken. Een ander belangrijk aspect van deze tentoonstelling is de geest van de Hoog-Renaissance die hier zichtbaar wordt. En nu eens niet langs de weg van de spectaculaire schilderijen maar op de intieme manier van de tekening en de prent. Kunstwerken op papier, klein en helder, zijn een uitgelezen weg om in detail en van heel dichtbij een artistieke bedoeling bloot te leggen. Tekeningen, en niet alleen die uit de Renaissance, zijn vaak studies: vanuit de bedoeling van de maker en nu dus ook vanuit de verwachting van de kijker. De wereld die hier in die van het felle daglicht afgeschermde, besloten museumruimte wordt blootgelegd is die van de Renaissance. Er hangen werken van grote meesters. Naast de twee van RafaŽl onder andere werk van Michelangelo, Leonardo da Vinci, Andrea Mantegna, Fra Bartolommeo en van de generatie die na hen kwam, zoals Andrea del Sarto en Pontormo. Veel van de tekeningen zijn nog niet gemaakt omwille van de tekening zelf. Als zelfstandig genre moest de tekening nog een plaats in de hiŽrarchie van genres veroveren. Die ontwikkeling werd door de geest van de Renaissance ingegeven. In de tijd van RafaŽl was de tekening nog vooral bedoeld als studie. Het materiaal leende zich daar natuurlijk heel erg voor. Papier was veel minder kostbaar dan linnen, zoals houtskool veel minder kostbaar was dan verf en vooral veel sneller en eenvoudiger te hanteren. De tekening was de onmisbare voorstudie voor het schilderij. De kunstenaar kon de details een voor een uitlichten en beoefenen. Hoe moest de stof vallen, moet de plooi eenvoudig recht op het been vallen of moet de plooi kraken, hoe zit het lichaam anatomisch in elkaar ? 'Het meisje met de hoepel' van RafaŽl stelt zulke vragen en de kunstenaar zoekt er zijn antwoord op. Zoín tekening ging het atelier in bij de voorraad, de schilder maakte er bij gelegenheid gebruik van. De tekening was een fragment, een stukje uit een puzzel dat op een schilderij op zijn plaats viel, temidden van andere stukjes. Zoín zelfde houding of plooival, uitvoerig onderzocht en beproefd, kun je op verschillende doeken van de meester terugvinden. Die figuur zat dus kennelijk goed in de hand. Kennis van de tekeningen en prenten kan veel verduidelijken over de artistieke problemen die de kunstenaar zich stelde op een schilderij. Voor ons hoeft die tekening niet om studieuze redenen dienstbaar te zijn. Ook zonder kunsthistorische overwegingen kunnen we genieten van soms schitterende tekeningen. De Renaissance binnen handbereik. Rondom RafaŽl: grafiek en tekeningen uit eigen bezit. Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. Tot 16 maart; op maandag gesloten.