Archief Frits de Coninck
199319941995199619971998199920002001
Ab van Hanegem
Desorientierung des Blickes
Figuratieve kunst
Fotografie in de 19e eeuw
Francis Bacon
Gerrit Benner
Jan Andriesse
Jan Fabre
Kunst op de Koekoek
Kunstleer
Kunstuitleen
Lokaal 01
Martin van Vreden







De verschillende opvattingen van de werkelijkheid Antwerpen in het midden van de negentiende eeuw, vastgelegd op foto’s uit diezelfde tijd, dat is een bijzondere samenval van twee breukvlakken. Rond 1860 was Antwerpen een stad die in snel tempo de grote veranderingen op zich af zag komen die de industriële revolutie met zich meebracht. In 400 jaar was die stad minder veranderd dan in de eeuw na 1860 het geval zou zijn. Er is ook een breukvlak in de weergave van wat men als werkelijkheid zag. De foto’s uit die tijd die veranderingen vastlegden, markeren een ingrijpende verandering in de beeldende kunst. Door de uitvinding en ontwikkeling van de fotografie zou de beeldende kunst van functie en aard veranderen en daarmee de opvatting van wat werkelijkheid was. Wie de grote tentoonstelling van 19de -eeuwse foto’s ziet die Ronny Van de Velde in zijn galerie in Antwerpen heeft ingericht, waant zich in een stad die naar sfeer zo lang voorbij is en in tijd nog zo betrekkelijk dichtbij. Hij ziet die wereld door het oog van een camera die ineens dingen zag die nooit eerder zo vastgelegd waren. De wereld veranderde en daarmee de opvatting van hoe de werkelijkheid eruit zag: de fotografie bleek de oude schilderkunst langs alle kanten in te halen. De kern van de tentoonstelling zijn de foto’s van Edmond Fierlants die in 1860 een reeks foto’s van Antwerpen maakte die een hoogtepunt zijn in de Europese fotografiegeschiedenis. Het zijn allemaal vormen van albuminedruk, een van de prototypes van de ons bekende fototechniek. Een verbeterde versie van het daguerrotype, de oervorm van de foto. Van het daguerrotype was maar één afdruk mogelijk. Wilde men een tweede dan moest het origineel nageschilderd, gegraveerd of opnieuw gefotografeerd worden. De verzameling albuminedrukken van Fierlants is volledig in het bezit van Van de Velde en vormt het vertrekpunt van een tentoonstelling die de ontwikkeling van het realisme mede door toedoen van de fotografie zichtbaar maakt en tegelijk een intiem verslag is van de ingrijpende veranderingen in West-Europa half vorige eeuw. Dat het in het bijzonder om Antwerpen gaat, is natuurlijk niet helemaal toevallig. Tussen de tientallen oude foto’s hangen schilderijen, tekeningen en aquarellen, registraties van dezelfde plekken als de foto’s. Die afwisseling stelt meteen het bijzondere karakter van deze tentoonstelling aan de orde. Natuurlijk gaat het over Antwerpen, natuurlijk gaat het over het realisme in de vorige eeuw, maar nog veel meer gaat het over de verhouding tussen fotografie en de beeldende kunst. In het bijzonder over het primaat van de werkelijkheidsweergave. Tot de 19de eeuw was het vanzelfsprekend de schilder, de tekenaar, die de werkelijkheid vastlegde, althans zoals hij haar zag. Of zoals de opdrachtgever zich die wenste. Feitelijke, objectieve registratie, zo die al volledig mogelijk is, is een tamelijk moderne categorie. De fotografie, half 19de eeuw zo ver ontwikkeld dat ze een praktisch bruikbaar medium was geworden, heeft die categorie geïntroduceerd. En daarmee de opdracht en de positie van de beeldende kunst onder druk gezet. Voor het maken van een portret was men niet langer op de schilder aangewezen. Wat de fotograaf vastlegde was op zijn minst zo gezien en gebeurd. Dat ook dat manipuleerbaar was, doet even niet ter zake. Het stadsbestuur van Antwerpen wilde de situatie in de oude stad vastleggen, op een moment in de geschiedenis dat de stad ingrijpend zou veranderen. De golf van de vooruitgang was al voelbaar. De oude stadswallen, restanten van de Tachtigjarige Oorlog, zouden worden gesloopt om de stad lucht en ruimte te geven. De zompige en smerige vlieten die de nog middeleeuwse stad doorkruisten zouden worden gedempt, riolen zouden worden aangelegd, de Schelde rechtgetrokken. Om die oude, tot verdwijnen gedoemde wereld voor de herinnering vast te leggen, vroeg het stadsbestuur geen schilder maar een fotograaf, product van de nieuwe tijd. Fierlants laat ons de stad zien uit zijn tijd, herkenbaar maar wel anders. Een opname die hij maakte van de Zakstraat, nu in het hart van de hoerenbuurt, hangt naast een schilderij van precies dezelfde plek. Het schilderij is uit 1845, de foto uit 1860. Het schilderij van Charles Tschaggeny heeft de Zakstraat in details vastgelegd, feitelijk nauwkeurig, lijkt het. De nauwkeurigheid en herkenbaarheid maken het doek tot een topografisch schilderij, duidelijk met de bedoeling de wereld te registreren zoals de schilder haar ziet. Maar dat betekent ook het weglaten van de sporen van het leven van alledag. Zo rustig en opgeruimd als Tschaggeny het schilderde, was dit hoekje van Antwerpen niet. De foto heeft de Zakstraat veel meer betrapt in haar rommelige alledaagsheid. Afbladderend pleisterwerk, vochtplekken op de muren, houten karren, her en der wat rotzooi, een wegdek van ongelijk liggende kasseien waar je de wagens op hoort dokkeren. En dat is misschien wel het grootste verschil met het schilderij. De foto’s ademen de geur van het leven in de grote stad, zonder riool, zonder hygiëne. De foto’s ogen net zo traag als het leven in die dagen: de tijd hoefde nog niet stilgezet, ze stond nog stil, op een kwartier kwam het nog altijd niet aan. Het schilderij daarentegen toont een opgeruimde straat waar het leven uit weggegumd lijkt. Er is veel meer aandacht voor lichtval, kleur en stemming, subjectieve, schilderkunstige elementen die vooral benadrukken wat de schilder zelf wilde uitdrukken en minder laten zien hoe de wereld er daar en toen uitzag. In actualiteit overtreft de fotograaf ineens de schilder. En dat is de grote omwenteling half 19de eeuw die enorme consequenties zal hebben voor de ontwikkeling van de schilderkunst. Wat de fotograaf kon, kon de schilder niet en dus moest hij zich toeleggen op het uitbaten van de typische schilderkunstige kwaliteiten, die dingen die de fotograaf niet kon. De schilder legt zich toe op dat wat zijn domein exclusief maakt. Temidden van deze stadsfoto’s van rond 1860 kondigt het impressionisme zich al fluisterend aan. De tentoonstelling 'Fotografie en realisme in de 19de eeuw' Antwerpen: de oudste foto’s” is te zien tot 27 februari in galerie Ronny Van de Velde, IJzerenpoortkaai 3, Antwerpen. Dagelijks open van 10 tot 18.00 uur.